Kto zbudował kamienne miasta Afryki Wschodniej?

Wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej przez stulecia rozwijały się miasta, których meczety, pałace i porty należały do świata rozciągającego się od afrykańskiego interioru po Arabię, Persję, Indie i Chiny. Archeologia kolonialna długo przypisywała ich powstanie obcym przybyszom. Dzisiejsze badania wskazują jednak, że były dziełem społeczności afrykańskich, które uczestniczyły w wymianie Oceanu Indyjskiego na własnych warunkach.

Kamienne miasta na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego

Przybysze docierający przed wiekami do wybrzeży Afryki Wschodniej widzieli porty, które trudno było pomylić ze zwykłymi osadami. Nad zabudową wznosiły się meczety kryte kopułami i sklepieniami. Pałace mieściły dziedzińce, baseny oraz długie ciągi pomieszczeń. W ściany wykonane z koralowca wmurowywano dekoracyjną ceramikę, w tym chińską porcelanę. Na targach afrykańskie złoto i kość słoniowa zmieniały właścicieli w zamian za srebro, szkło, perfumy, tkaniny i naczynia przywożone z odległych portów.

Najbardziej imponującym spośród tych ośrodków było Kilwa Kisiwani, położone na wyspie u wybrzeży dzisiejszej Tanzanii. W XIII i XIV wieku miasto kontrolowało znaczną część handlu morskiego łączącego afrykańskie wnętrze z Arabią, Persją, Indiami i Chinami. Kilwa wybijała własne monety, posiadała jeden z największych pałaców w Afryce Subsaharyjskiej i rozbudowała meczet, którego wielka kopuła przez stulecia pozostawała największą tego rodzaju konstrukcją w Afryce Wschodniej.

Ruiny świadczyły o bogactwie, sprawnej organizacji i dalekosiężnych kontaktach. Dla wielu europejskich badaczy epoki kolonialnej właśnie te cechy stały się jednak argumentem przeciwko afrykańskiemu pochodzeniu miast.

Historia przypisana przybyszom

Ostrołukowe łuki, monumentalne meczety i fragmenty importowanej porcelany skłaniały kolonialnych archeologów do poszukiwania budowniczych poza Afryką. Kamienne miasta przypisywano Arabom, Persom i Fenicjanom, a w najbardziej spekulatywnych interpretacjach nawet Rzymianom.

U podstaw tych poglądów znajdowało się rasistowskie założenie, że miejscowe społeczności afrykańskie nie mogły samodzielnie planować miast, wznosić monumentalnych budowli ani uczestniczyć w rozległej wymianie handlowej. Obecność przedmiotów pochodzących z Persji czy Chin uznawano nie za dowód kontaktów gospodarczych, lecz za ślad obcego osadnictwa i zewnętrznego impulsu cywilizacyjnego.

Takie podejście wpływało również na sposób prowadzenia badań. Szczególną uwagę poświęcano przedmiotom importowanym, choć stanowiły one jedynie niewielką część znalezisk. Fragment perskiego naczynia lub chińskiej porcelany mógł zostać potraktowany jako klucz do pochodzenia całej osady, podczas gdy tysiące lokalnie wykonanych garnków, narzędzi i przedmiotów codziennego użytku pozostawały na marginesie interpretacji.

Nowsze badania wykazały, że towary importowane stanowią zazwyczaj mniej niż pięć procent materiałów odnajdywanych na większości stanowisk wybrzeża suahilijskiego. To proporcja świadcząca o rozległych kontaktach, lecz niewystarczająca, aby uznać miasta za obce kolonie.

Afrykańskie korzenie świata Suahili

Głębsze warstwy archeologiczne opowiadają inną historię. Miasta suahilijskie rozwinęły się z osad rybackich, rolniczych i pasterskich zakładanych przez społeczności afrykańskie wzdłuż wybrzeża już w pierwszym tysiącleciu naszej ery. Ich mieszkańcy uprawiali ziemię, hodowali zwierzęta, wytwarzali ceramikę i rozwijali miejscowe rzemiosło. Tradycje domowe oraz sposoby organizowania codziennego życia pozostawały silnie związane ze społecznościami wschodniej części kontynentu.

Jednego z najbardziej jednoznacznych dowodów dostarcza język. Kiswahili nie jest językiem arabskim przeniesionym do Afryki. Należy do afrykańskiej rodziny języków bantu, choć w ciągu stuleci wchłonął liczne słowa arabskie, perskie i pochodzące z innych języków. Zapożyczenia były rezultatem handlu, podróży, przemian religijnych i małżeństw, a nie dowodem zastąpienia miejscowej ludności przez przybyszów.

Miasta wybrzeża nie były więc zagranicznymi koloniami przeniesionymi na afrykański grunt. Stanowiły społeczeństwa afrykańskie, które nawiązały trwałe związki z rozległym światem Oceanu Indyjskiego.

Monsuny, handel i przyjęcie islamu

Położenie miast sprzyjało ich rozwojowi. Sezonowe wiatry monsunowe pozwalały statkom przypływać z Arabii i Indii do Afryki Wschodniej w jednej części roku, a w kolejnej wyruszać w drogę powrotną. Społeczności nadmorskie nauczyły się organizować wymianę zgodnie z tym regularnym rytmem.

Towary pochodzące z afrykańskiego interioru docierały do portów, skąd przewożono je dalej przez ocean. W przeciwnym kierunku płynęły naczynia, koraliki, tkaniny i kosztowne materiały. Wybrzeże nie było biernym krańcem morskiego szlaku, lecz jednym z jego aktywnych ogniw.

Muzułmańscy kupcy pojawiali się w tym regionie już w VIII wieku, chociaż początkowo prawdopodobnie stanowili mniejszość. Około XI wieku islam zaczął odgrywać znacznie większą rolę. W nadmorskich osadach wznoszono meczety z koralowca i monumentalne grobowce, a miasta coraz wyraźniej uczestniczyły w kulturze muzułmańskiego Oceanu Indyjskiego.

Przemiana religijna nie oznaczała jednak zaniku ich afrykańskiego charakteru. Mieszkańcy przyjęli islam i włączyli nowe idee do własnego porządku społecznego. Domy, miejscowe rzemiosło oraz tradycje kulinarne nadal odzwierciedlały związki z kontynentem. Kosmopolityczny charakter miast nie był przeciwieństwem ich afrykańskości, lecz jednym ze sposobów jej historycznego rozwoju.

Ruiny, które pokazują tylko część miasta

Kamienne pozostałości mogą tworzyć mylący obraz dawnej społeczności. Do naszych czasów przetrwały przede wszystkim budowle związane z religią, handlem i najbogatszymi mieszkańcami. Tymczasem tylko część ludności żyła w domach z koralowca.

Większość mieszkańców prawdopodobnie zajmowała budynki wykonane z drewna, ziemi i plecionych materiałów. Konstrukcje te pozostawiły znacznie mniej widocznych śladów niż pałace, meczety i kamienne rezydencje. Archeologiczny krajobraz wybrzeża pokazuje więc życie sułtanów, kupców oraz zamożnych rodzin wyraźniej niż codzienność rybaków, rolników, rzemieślników, służby i robotników.

To nierówne zachowanie śladów wpłynęło na późniejsze wyobrażenia o miastach. Monumentalne ruiny zdawały się należeć do elitarnego, przybyłego zza oceanu świata. Znacznie słabiej widoczne pozostawało natomiast afrykańskie zaplecze gospodarcze i społeczne, bez którego kamienne centra nie mogłyby istnieć.

Co ujawniło starożytne DNA

Nowy wymiar do debaty wniosło opublikowane w 2023 roku szeroko zakrojone badanie starożytnego DNA. Naukowcy przeanalizowali szczątki 80 osób pochowanych w nadmorskich osadach, między innymi w Kilwa, Songo Mnara, Mtwapa, Manda, Faza i Lindi.

Wyniki ukazały historie rodzinne ukształtowane przez związki Afryki i Azji. Wiele badanych osób miało pochodzenie związane przede wszystkim z kobietami z Afryki oraz mężczyznami z Persji. Zidentyfikowano także mniejsze wpływy pochodzące z Indii. Proces mieszania się ludności rozpoczął się prawdopodobnie około roku 1000, a więc mniej więcej w czasie, gdy islam stawał się coraz bardziej rozpowszechniony na wybrzeżu. Po około 1500 roku w badanych społecznościach wyraźniej zaznaczyło się pochodzenie arabskie.

Odkrycia te częściowo odpowiadały suahilijskim tradycjom mówiącym o przybyciu przodków z perskiego regionu znanego jako Szyraz. Nie potwierdziły jednak kolonialnej teorii, według której Persowie mieli wyprzeć Afrykanów, a następnie samodzielnie zbudować miasta.

Badane osoby należały już do społeczności formowanych przez pokolenia małżeństw, lokalnego rozwoju i wymiany kulturowej. Średniowieczne elity takich ośrodków jak Mtwapa nie były odrębną grupą zagranicznych kolonistów. Stanowiły potomków mieszanej ludności żyjącej w środowisku kulturowym, które pozostawało przede wszystkim afrykańskie.

Granice genetycznego świadectwa

Wyniki badań DNA wymagają jednak ostrożności. Większość analizowanych szczątków pochodziła z elitarnych pochówków datowanych od XIII do XVIII wieku. Nie mogą one reprezentować wszystkich społeczności zamieszkujących rozległe wybrzeże suahilijskie.

Materiał genetyczny nie określa również samodzielnie tożsamości. Suahilijskość była kształtowana przez język, religię, więzi rodzinne, przynależność do lokalnej wspólnoty i wspólny sposób życia, a nie wyłącznie przez biologiczne pochodzenie. DNA uzupełnia zatem historię miast, ale nie może zastąpić świadectw archeologicznych i kulturowych.

Archeologia zwykłych mieszkańców

Najnowsze badania coraz częściej wychodzą poza pałace, meczety i historie sułtanów. Archeolodzy próbują dotrzeć do ludzi, którzy niemal nie pojawiają się w przekazach pisanych, choć stanowili znaczną część miejskich społeczności.

Badania opublikowane online pod koniec 2025 roku poświęcono nietypowej ceramice z osad Tumbatu i Mkokotoni na Zanzibarze, pochodzącej z okresu od XI do XV wieku. Archeolog Henriette Rødland wysunęła przypuszczenie, że niektóre naczynia mogą zachowywać tradycje kobiet przybyłych z głębi Afryki Wschodniej — być może jako migrantek lub niewolnic.

Interpretacja ta pozostaje wstępna. Sama ceramika nie pozwala dowieść, że jej twórczynie były niewolnicami. Otwiera jednak możliwość spojrzenia na zwykłe naczynia jako na nośniki pamięci. Kobiety sprowadzone do miast mogły nadal wykorzystywać umiejętności przejęte od matek i babek, zachowując elementy własnej tożsamości w kształtach naczyń, sposobach opracowywania powierzchni i technikach wypalania.

Taki kierunek badań zmienia obraz miasta suahilijskiego. Jego mieszkańcami nie byli wyłącznie sułtani, bogaci kupcy i zagraniczni żeglarze. Ludność tworzyli także przybysze z pobliskich wsi, migranci z głębi kontynentu, służba, osoby zależne i niewolnicy. Ich praca oraz codzienne życie pozostawały nieodłączną częścią miejskich gospodarstw i gospodarki portowej.

Miasto połączone z lądem i morzem

Prace prowadzone w latach 2023–2024 wokół Zanzibar Stone Town również podważają wyobrażenie suahilijskiego miasta jako zwartego, obcego portu odizolowanego od afrykańskiego otoczenia. Badacze zajmują się nie tylko monumentalnym centrum, lecz także otaczającymi je osadami, drogami, studniami, terenami rolniczymi i miejscami kultu.

Wyniki sugerują, że miasta nadmorskie mogły zależeć od rozległych i gęsto użytkowanych obszarów łączących miasto, wieś oraz morze. Port nie był samodzielną enklawą. Funkcjonował jako część większego krajobrazu, którego mieszkańcy dostarczali żywność, surowce, pracę i towary przeznaczone do dalekosiężnej wymiany.

Także w Kilwa naukowcy ponownie analizują materiały z wykopalisk przeprowadzonych ponad pół wieku temu. Nowe datowanie radiowęglowe ma zweryfikować chronologię opartą wcześniej w dużej mierze na monetach i importowanej ceramice. Wyniki pozostają w przygotowaniu, lecz mogą dokładniej określić, kiedy poszczególne części miasta powstawały, rozwijały się i podupadały.

Afrykańska cywilizacja zwrócona ku oceanowi

Pytanie o budowniczych kamiennych miast nie wymaga już wyboru między tym, co afrykańskie, a tym, co obce. Taki podział upraszcza rzeczywistość świata, który przez stulecia rozwijał się dzięki spotkaniom ludzi, języków, religii i tradycji.

Fundamenty tych ośrodków były afrykańskie. Afrykański był ich język, a miejscowe pochodzenie miały najwcześniejsze osady, sposoby gospodarowania, rzemiosło i tradycje kulinarne. Społeczności te żyły jednak przy jednym z najważniejszych morskich szlaków średniowiecznego świata. Przyjmowały podróżników, zawierały małżeństwa z przybyszami, przyjęły islam i nadawały importowanym przedmiotom oraz ideom własne znaczenie.

Kilwa Kisiwani nie była perskim miastem przypadkowo ulokowanym w Afryce. Nie była też odizolowaną osadą, której nie dotknęły wpływy zewnętrzne. Była afrykańskim miastem otwartym na ocean — ośrodkiem, który nie tylko korzystał z rozległej sieci wymiany, lecz również pomagał ją kształtować.

Kolonialna archeologia przez długi czas odbierała temu dziedzictwu jego miejscowych twórców. Współczesne badania nie zastępują jednej uproszczonej opowieści inną. Przywracają natomiast Afrykanom właściwe miejsce w historii miast, które powstały z lokalnych tradycji, rozwijały się dzięki kontaktom z odległymi regionami i stały się jednym z najważniejszych świadectw średniowiecznego świata Oceanu Indyjskiego.

na podstawie: Arkeonews