LiDAR odsłania krajobraz cywilizacji Aquiry w Amazonii

Technologia LiDAR ujawniła pod koronami drzew południowo-zachodniej Amazonii setki nieznanych wcześniej budowli ziemnych. Naukowcy szacują, że rozległy krajobraz kulturowy cywilizacji Aquiry mógł obejmować nawet 30 000 podobnych konstrukcji i w okresie największego rozwoju skupiać od 1,25 do 3 milionów mieszkańców. Odkrycie podważa utrwalony obraz przedkolonialnej Amazonii jako słabo zaludnionej dziczy.

Ślady społeczeństwa ukryte pod lasem

Pod gęstą roślinnością południowo-zachodniej Amazonii rozciąga się krajobraz, którego skala przez stulecia pozostawała niemal całkowicie niewidoczna. Tworzą go głębokie rowy, podwyższone nasypy, zamknięte przestrzenie oraz drogi układające się w okręgi, kwadraty i bardziej złożone formy geometryczne.

Wyniki badań opublikowanych w czasopiśmie „Nature” wskazują, że konstrukcje te były dziełem wysoce zorganizowanych społeczności zamieszkujących tereny dzisiejszej Brazylii, Boliwii i Peru. Naukowcy określają ten rozległy system osadniczy i kulturowy mianem cywilizacji Aquiry.

Jej krajobraz mógł obejmować około 183 000 kilometrów kwadratowych. W okresie największego rozwoju, przypadającym między 100 a 300 rokiem n.e., region ten mógł zamieszkiwać od 1,25 do 3 milionów ludzi. Byłaby to liczba znacznie wyższa od wcześniejszych szacunków dotyczących ludności żyjącej w głębi puszczy amazońskiej.

Laserowe mapowanie odsłania setki zabytków

Przełom przyniosły badania przeprowadzone w 2024 roku w brazylijskich stanach Acre i Amazonas. Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał lotniczy system LiDAR, który wysyła impulsy laserowe przez szczeliny w koronach drzew. Na podstawie odbitych sygnałów możliwe jest stworzenie szczegółowego modelu powierzchni gruntu, nawet jeśli pozostaje ona ukryta pod zwartą roślinnością.

Podczas dziesięciu tras lotniczych przebadano łącznie 4497 kilometrów kwadratowych. Na tym obszarze zarejestrowano 432 budowle ziemne. Zaledwie 36 z nich było wcześniej znanych, co oznacza, że kampania LiDAR ujawniła 396 nowych struktur.

Rezultaty pokazały również, jak niepełny obraz dawały dotychczasowe obserwacje satelitarne. Na jednym z wylesionych obszarów wcześniej dostrzeżono 30 budowli ziemnych. Analiza LiDAR wykazała, że w rzeczywistości znajduje się tam 156 konstrukcji. Oznacza to, że wcześniejsze metody mogły nawet pięciokrotnie zaniżać liczbę zachowanych zabytków.

Łącząc nowe dane z wcześniejszymi badaniami satelitarnymi, naukowcy oszacowali, że cały krajobraz może skrywać od 24 000 do 30 000 budowli ziemnych. Około dwóch trzecich z nich ma pochodzić z okresu Aquiry. Badacze podkreślają jednak, że wynik ten jest ekstrapolacją, a nie rezultatem bezpośredniego zliczenia wszystkich konstrukcji.

Monumentalna geometria Amazonii

Najstarsze spośród odkrytych budowli mogły powstać około 600 roku p.n.e., natomiast tradycja ich wznoszenia przetrwała do około 850 roku n.e. Przez blisko półtora tysiąca lat kolejne społeczności przekształcały krajobraz, tworząc rozległe założenia o regularnych, starannie zaplanowanych kształtach.

Większość geoglifów zajmuje powierzchnię od 0,35 do 14 hektarów. Największy znany obiekt rozciąga się jednak na około 50 hektarach. Otaczające niektóre konstrukcje rowy mają od 9 do 13 metrów szerokości i sięgają nawet pięciu metrów głębokości.

Poszczególne założenia były niekiedy połączone drogami. W innych miejscach tworzyły grupy liczące nawet osiem monumentów. LiDAR ujawnił ponadto niewidoczne wcześniej zewnętrzne nasypy otaczające niektóre znane już geoglify. Pokazuje to, że ich pierwotna forma była bardziej rozbudowana, niż wskazywały obserwacje prowadzone z powierzchni ziemi lub za pomocą zdjęć satelitarnych.

Regularność budowli świadczy o znajomości geometrii, natomiast ich rozmiary wskazują na zdolność mobilizowania dużych grup ludzi. Wznoszenie i utrzymywanie tak rozległych konstrukcji wymagało zorganizowanej pracy, trwałej koordynacji oraz sprawnego zarządzania zasobami.

Ośrodki zgromadzeń, a nie twierdze

Mimo monumentalnej skali budowle Aquiry prawdopodobnie nie były fortyfikacjami. Naukowcy nie znaleźli jednoznacznych elementów obronnych ani przekonujących dowodów, że ludzie stale mieszkali wewnątrz otoczonych rowami przestrzeni.

Bardziej prawdopodobne jest, że geoglify pełniły funkcję ośrodków publicznych, politycznych i ceremonialnych. Okoliczne społeczności mogły okresowo gromadzić się w nich podczas uroczystości, spotkań i wspólnych przedsięwzięć. Ich znaczenie mogło przypominać rolę centrów zgromadzeń wykorzystywanych później w niektórych częściach świata Inków.

Badacze przypuszczają, że organizowane tam wydarzenia obejmowały rytualne występy, muzykę, taniec, zawody sportowe i negocjacje polityczne. Monumenty nie byłyby zatem pozostałościami zwartych miast, lecz centralnymi punktami rozległej sieci społecznej, łączącej wiele mniejszych osad i grup ludności.

Populacja liczona w milionach

Wcześniejsze badania wskazywały, że region geoglifów mógł zamieszkiwać zaledwie około 60 000 osób. Szacunek ten powstał jednak w czasie, gdy znano jedynie około 200 budowli ziemnych.

Nowe analizy podnoszą liczbę zabytków przypisywanych okresowi Aquiry do około 16 660. Naukowcy zakładają, że w szczytowym okresie rozwoju jednocześnie użytkowanych mogło być od 25 do 60 procent tych ośrodków.

Podstawą dalszych obliczeń jest założenie, że każdy z nich został zbudowany i utrzymywany przez społeczność liczącą przeciętnie około 300 osób. Przy takich wartościach całkowita populacja regionu mogła wynosić od 1,25 do 3 milionów mieszkańców.

Badacze przyznają, że wynik zależy od kilku przyjętych założeń. Zwracają jednak uwagę, że proponowaną wielkość lokalnych społeczności wspierają dowody pochodzące z późniejszych wiosek na kopcach oraz informacje o zgromadzeniach organizowanych przez rdzenną ludność.

Na obszarze około 85 000 kilometrów kwadratowych gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13,6 do 32,6 osoby na kilometr kwadratowy. To wartości znacznie wyższe niż te, które tradycyjnie przypisywano społecznościom żyjącym w głębi Amazonii.

Las ukształtowany przez człowieka

Mieszkańcy regionu nie ograniczali swojej działalności do wznoszenia monumentów. Dowody archeologiczne wskazują, że systematycznie przekształcali również otaczające środowisko.

Uprawiali kukurydzę, dynię, maniok, bataty, fasolę, orzeszki ziemne oraz papryczki chili. W pobliżu stanowisk archeologicznych szczególnie często występują dziś orzechy brazylijskie i niektóre gatunki jadalnych palm. Ich współczesne rozmieszczenie może częściowo odzwierciedlać wielowiekowe sadzenie roślin i zarządzanie zasobami leśnymi.

Wielokrotne wypalanie obszarów bogatych w bambus mogło pomagać w utrzymywaniu żyznych gleb. Takie działania stwarzały warunki potrzebne do rozwoju licznych i złożonych społeczności.

Ludność Aquiry zarządzała zasobami wodnymi, działkami rolnymi i ogrodami leśnymi. Ślady tej działalności mogą być nadal widoczne w składzie roślinności, bioróżnorodności oraz właściwościach gleb. Amazonia ukazuje się w tym świetle nie jako środowisko pozostające poza zasięgiem człowieka, lecz jako krajobraz kształtowany przez jego działalność przez tysiące lat.

Dziedzictwo wykraczające poza archeologię

Autorzy badania uważają, że rezultaty powinny zostać uwzględnione nie tylko w rekonstrukcjach historii Amazonii. Wielowiekowy wpływ człowieka na roślinność i gleby może mieć znaczenie również dla badań nad bioróżnorodnością, zrównoważonym użytkowaniem gruntów oraz modelowaniem klimatu.

Nie wiadomo, dlaczego tradycja wznoszenia monumentalnych geoglifów zakończyła się około IX wieku. W niektórych częściach tego samego regionu późniejsze społeczności zakładały wioski na kopcach. Może to wskazywać na przemianę kulturową, a nie na całkowite zaniknięcie miejscowego osadnictwa.

Badania LiDAR objęły dotąd jedynie niewielką część rozległego obszaru. Jeśli równie duże skupiska budowli zostaną odkryte w innych częściach Amazonii, konieczna może być ponowna ocena zarówno liczebności jej przedkolonialnej populacji, jak i skali wpływu dawnych społeczeństw na las deszczowy. Pod koronami drzew może wciąż pozostawać krajobraz będący świadectwem jednej z najbardziej rozległych, a zarazem najsłabiej rozpoznanych transformacji środowiska dokonanych przez człowieka.

źródło: Pärssinen, M., Kalliola, R., Ranzi, A. i in. Ponad 20 000 przedkolonialnych robót ziemnych w południowo-zachodniej Amazonii. Natura (2026). https://doi.org/10.1038/s41586-026-10835-7