Monumentalny grobowiec z bronią i ofiarnym koniem odkryty w Armenii

Archeolodzy badający stanowisko Szamiram w zachodniej Armenii odsłonili kolejne elementy monumentalnego grobowca z późnej epoki brązu. W kamiennej komorze znaleziono broń z brązu, metalowe i obsydianowe groty strzał oraz szczątki konia, który najprawdopodobniej został złożony w ofierze podczas ceremonii pogrzebowej ponad trzy tysiące lat temu.

Grobowiec otoczony kamiennymi kręgami

Grobowiec nr 3 znajduje się na rozległym stanowisku archeologicznym Szamiram w prowincji Aragacotn. Konstrukcję wzniesiono wokół centralnej komory grobowej, którą otacza kilka koncentrycznych kamiennych ogrodzeń. Jej monumentalna forma wskazuje, że budowa wymagała znacznego nakładu pracy, odpowiedniej organizacji oraz zaangażowania większej społeczności.

Obiekt datowany jest na późną epokę brązu, mniej więcej na okres między 1600 a 1200 rokiem p.n.e. W tym czasie społeczności zamieszkujące Wyżynę Armeńską tworzyły rozbudowane struktury społeczne, których hierarchię można dziś częściowo odtwarzać na podstawie architektury grobowej, wyposażenia pochówków i towarzyszących im rytuałów.

Najnowsze prace nie oznaczają jednak odkrycia wcześniej nieznanego grobowca. Oficjalny komunikat archeologów określa sezon 2026 jako kontynuację wykopalisk Grobowca nr 3. Tegoroczna kampania rozszerzyła zatem wcześniejsze badania i umożliwiła dokładniejsze rozpoznanie konstrukcji oraz znajdujących się w niej zabytków.

Broń z brązu i obsydianowe groty

Wewnątrz grobowca archeolodzy udokumentowali bogate wyposażenie, obejmujące broń wykonaną z brązu oraz groty strzał z metalu i obsydianu. Ich obecność może wskazywać, że pochowane osoby były związane z działalnością wojenną, polowaniem albo publicznym demonstrowaniem swojej pozycji.

Na obecnym etapie badań nie można jednak przesądzić, czy przedmioty te stanowiły rzeczywiste wyposażenie wojownika, były oznaką statusu społecznego, czy też pełniły przede wszystkim funkcję symboliczną podczas ceremonii pogrzebowej. Dokładna interpretacja będzie wymagała dalszych analiz poszczególnych zabytków oraz ich rozmieszczenia w obrębie komory grobowej.

Połączenie monumentalnej architektury i wartościowego wyposażenia sugeruje, że Grobowiec nr 3 mógł być przeznaczony dla przedstawicieli miejscowej elity. Dotychczas nie opublikowano jednak szczegółowych danych antropologicznych dotyczących liczby, wieku, płci ani stanu zachowania pochowanych osób.

Koń złożony podczas ceremonii pogrzebowej

Jednym z najważniejszych znalezisk są szczątki konia, który prawdopodobnie został rytualnie zabity i umieszczony w grobowcu jako część ceremonii pogrzebowej. Według Instytutu Archeologii i Etnografii Armenii zestawienie ofiary zwierzęcej, broni i monumentalnej konstrukcji dostarcza istotnych danych do badań nad lokalnymi elitami późnej epoki brązu.

Konie miały w ówczesnych społecznościach zarówno znaczenie praktyczne, jak i symboliczne. Mogły być wykorzystywane jako zwierzęta pociągowe, stanowić element wyposażenia militarnego oraz podkreślać prestiż właściciela. Złożenie konia w ofierze wiązało się więc z utratą cennego zwierzęcia i musiało być aktem kosztownym oraz dobrze widocznym dla uczestników obrzędu.

Rytuał mógł służyć podkreśleniu pozycji zmarłego albo utrwaleniu jego tożsamości jako osoby związanej z wojną, władzą lub posiadaniem znacznych zasobów. Bez wyników analiz szczątków ludzkich i zwierzęcych nie można jednak dokładnie określić przebiegu ceremonii ani relacji pomiędzy koniem a osobą pochowaną w centralnej komorze.

Jeden z najważniejszych rezultatów sezonu 2026

Badania Grobowca nr 3 były jednym z najważniejszych rezultatów sezonu wykopaliskowego prowadzonego w Szamiram od 26 maja do 25 czerwca 2026 roku. Prace realizowała wspólna armeńsko-włoska misja archeologiczna, która objęła badaniami nie tylko cmentarzyska, lecz także fragmenty ufortyfikowanej osady i monumentalne systemy obronne.

Szamiram zajmuje rozległy skalisty płaskowyż. Na stanowisku zachowały się pozostałości murów obronnych, zabudowy mieszkalnej, wież oraz rozbudowanych kompleksów grobowych. Poszczególne warstwy archeologiczne pokazują, że miejsce to było użytkowane przez społeczności należące do wielu kolejnych epok.

Najstarsze spośród badanych pozostałości wiążą się z późną epoką brązu i epoką żelaza. Później Szamiram znalazło się w kręgu kultury urartyjskiej, a następnie było zamieszkane w okresie posturartyjskim, hellenistycznym, późnoantycznym, średniowiecznym i pośredniowiecznym.

Osada przed ekspansją Urartu

Wykopaliska dostarczyły również nowych informacji o dziejach Szamiram przed włączeniem tego obszaru do urartyjskiego świata politycznego. Za jedną z wież należących do późniejszej fortecy archeolodzy odkryli pomieszczenie ze środkowej epoki żelaza, noszące wyraźne ślady pożaru i zniszczenia.

Poniżej tego poziomu lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się starszy pochówek, powstały jeszcze przed budową urartyjskiego systemu obronnego. Układ kolejnych warstw może pomóc badaczom w rekonstrukcji przemian, które zachodziły w lokalnej osadzie przed ekspansją Urartu i w jej trakcie.

Od około IX do VI wieku p.n.e. władcy Urartu, znanego również jako Królestwo Van, kontrolowali znaczne obszary Wyżyny Armeńskiej. Wznosili rozległe fortyfikacje, centra administracyjne oraz systemy irygacyjne, podporządkowując krajobraz potrzebom rozwijającego się państwa.

Szamiram zachowuje świadectwa zarówno osadnictwa poprzedzającego ten okres, jak i późniejszej monumentalnej zabudowy. Dzięki temu stanowisko może dostarczyć odpowiedzi na pytanie, czy wcześniejsza osada została gwałtownie zniszczona, celowo przebudowana, czy też stopniowo włączona do struktur urartyjskiego królestwa.

Monumentalne wieże i przebudowywana brama

Archeolodzy kontynuowali także prace w obrębie fortyfikacji. Badania wykazały, że widoczne obecnie wejście w kształcie litery L zostało najprawdopodobniej przebudowane w okresie hellenistycznym. Nową konstrukcję wzniesiono na miejscu wcześniejszej bramy pochodzącej z epoki żelaza.

W Wieży nr 3 odsłonięto dobrze zachowaną urartyjską budowlę megalityczną o wymiarach około 8,5 na 8,5 metra. Skala obiektu potwierdza, że Szamiram nie było niewielką osadą wiejską, lecz ważnym i starannie zabezpieczonym ośrodkiem.

W innych częściach stanowiska odkryto podstawy kolumn, konstrukcje dobudowane do starszych wież urartyjskich oraz dobrze zachowane budowle średniowieczne. Kolejne społeczności wykorzystywały istniejące mury i dostosowywały je do własnych potrzeb, nawet gdy fortyfikacje utraciły już swoje pierwotne znaczenie militarne.

Starożytna architektura przez stulecia wpływała więc na sposób organizacji przestrzeni. Nowsze budynki powstawały obok dawnych wież, bram i murów, a poszczególne okresy osadnictwa nakładały się na siebie, tworząc złożony zapis dziejów stanowiska.

Ponad trzy tysiące lat osadnictwa

Badaniami kierują Varduhi Melikyan ze strony armeńskiej i Roberto Dan ze strony włoskiej. Projekt jest rezultatem współpracy Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Armenii oraz ISMEO – Międzynarodowego Stowarzyszenia Studiów Śródziemnomorskich i Orientalnych.

Pod koniec sezonu terenowego ISMEO zorganizowało również w Szamiram warsztaty archeologiczne. Badania prowadzone przez międzynarodowy zespół obejmują zarówno dokumentację monumentalnych konstrukcji, jak i analizę drobnych zabytków oraz szczątków ludzi i zwierząt.

Dalsze prace archeologiczne, antropologiczne i naukowe mają pomóc w ustaleniu dokładnej chronologii Grobowca nr 3. Szczególnie istotne będą analizy szczątków ludzkich, które mogą dostarczyć informacji o liczbie pochowanych osób, ich wieku, płci oraz stanie zdrowia.

Badania broni, grotów strzał i pozostałości konia mogą natomiast wyjaśnić, czy wyposażenie grobowca miało przede wszystkim znaczenie militarne, ceremonialne czy społeczne. Dopiero zestawienie tych danych pozwoli dokładniej określić rangę osób spoczywających w monumentalnej konstrukcji.

Grobowiec nr 3 pozostaje świadectwem społeczności, która poprzez architekturę, wartościowe przedmioty i kosztowną ofiarę ze zwierzęcia nadawała pochówkowi szczególną rangę. Wyniki dalszych analiz mogą ujawnić, kim był zmarły i dlaczego podczas jego pogrzebu zabito konia, którego szczątki przetrwały obok broni przez ponad trzy tysiące lat.

źródło: FB Instytut Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Armenii

fot. FB Instytut Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Armenii