Szczątki ponad 450 myszy odkryte w liczącym około 2700 lat sanktuarium Apollina w Gortynie mogą być śladem nieznanej dotąd na Krecie formy kultu. Archeolodzy przypuszczają, że niezwykły depozyt wotywny wiązał się z Apollinem Smintheuszem — bóstwem łączonym zarówno z plagą gryzoni, jak i ochroną przed jej skutkami.
Letni sezon wykopaliskowy w Gortynie, jednym z największych i najdłużej zamieszkanych stanowisk archeologicznych na Krecie, przyniósł nieoczekiwane świadectwo dawnych praktyk religijnych. W sanktuarium Apollina badacze natrafili na szczątki szkieletowe ponad 450 myszy, złożone wraz z innymi ofiarami w depozycie wotywnym.
Skala znaleziska jest wyjątkowa. Pojedyncze kości niewielkich zwierząt mogłyby zostać uznane za przypadkową pozostałość, jednak setki osobników zgromadzonych w kontekście kultowym wskazują na działanie celowe. To właśnie liczba szczątków oraz miejsce ich odkrycia skłoniły archeologów do rozważenia hipotezy, że w Gortynie praktykowano nieznany wcześniej na Krecie kult Apollina Smintheusa.
Depozyt został po raz pierwszy rozpoznany w 2025 roku. Badania prowadzone w kolejnym sezonie pozwoliły lepiej określić jego zawartość i znaczenie. Prace terenowe trwały od 19 lipca do 14 sierpnia 2026 roku, a kierowały nimi wspólnie Włoska Szkoła Archeologii w Atenach oraz Wydział Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu w Padwie.
Tegoroczne wykopaliska koncentrowały się na świętym okręgu Apollina, otoczonym murem wzniesionym około połowy VII wieku p.n.e. Archeolodzy uznają to miejsce za jeden z najstarszych i najbardziej złożonych architektonicznie obiektów kultowych związanych z procesem powstawania kreteńskich miast-państw.
Trzy wykopy otwarte podczas sezonu w 2026 roku potwierdziły datowanie ogrodzenia sanktuarium. Dostarczyły również nowych informacji o technikach budowlanych zastosowanych przy jego wznoszeniu. Ma to szczególne znaczenie dla badań nad okresem, z którego zachowało się niewiele źródeł pisanych.
Sanktuarium funkcjonowało przez wiele stuleci, choć charakter sprawowanego w nim kultu zmieniał się wraz z rozwojem miasta. W epoce hellenistycznej świątynia była związana z Apollinem Pytiosem. W okresie rzymskim cały kompleks stał się natomiast jednym z najważniejszych ośrodków religijnych Gortyny.
Odkrycie szczątków myszy sugeruje, że dzieje tego miejsca mogły być jeszcze bardziej złożone. Obok znanych form kultu Apollina mogła istnieć lokalna tradycja, której dotąd nie potwierdzały ani zachowane teksty, ani wcześniejsze wykopaliska.
Przydomek „Smintheus” tłumaczony jest w przybliżeniu jako „Mysi Apollo”. W tej postaci bóg miał być związany z gryzoniami oraz niesioną przez nie zarazą. Mógł zarówno sprowadzać nieszczęście, jak i chronić przed nim, występując jednocześnie jako zwiastun oraz pogromca plagi.
Najlepiej udokumentowane sanktuarium Apollina Smintheusa znajdowało się w Chryzes, w Troadzie na północno-zachodnim wybrzeżu Anatolii, niedaleko współczesnego Gülpınar w Turcji. Kult tego bóstwa pojawia się już w pierwszej księdze „Iliady”. Kapłan Chryzes zwraca się tam do Apollina Smintheusa, prosząc go o zesłanie zarazy na armię grecką oblegającą Troję.
Według starożytnej tradycji w sanktuarium w Troadzie pod ołtarzem trzymano żywe myszy, które karmiono na koszt publiczny. Posąg kultowy wykonany w IV wieku p.n.e. przez rzeźbiarza Skopasa miał przedstawiać Apollina ze stopą spoczywającą na myszy.
Późniejszy geograf Strabon wspominał również, że wiele miejsc w Azji Mniejszej nosiło nazwę Sminthe, a ku czci boga organizowano tam uroczystości. Świadczyłoby to o szerszym zasięgu kultu, który nie ograniczał się wyłącznie do jednego sanktuarium.
Depozyt z Gortyny stawia przed badaczami pytanie, czy kult Apollina Smintheusa dotarł również na Kretę. Dotychczas najlepiej rozpoznane świadectwa tej tradycji pochodziły z obszarów położonych daleko od wyspy. Złożenie w sanktuarium szczątków setek myszy może jednak wskazywać na istnienie miejscowego odpowiednika tego kultu.
Na obecnym etapie badań pozostaje to hipotezą. Sama obecność gryzoni w depozycie wotywnym nie wyjaśnia jeszcze dokładnego przebiegu obrzędów ani znaczenia składanej ofiary. Znalezisko pokazuje jednak, że myszy musiały odgrywać w tym miejscu szczególną rolę, trudną do wytłumaczenia bez odwołania do religijnego kontekstu sanktuarium.
Dalsza analiza kości oraz pozostałych przedmiotów z depozytu może pomóc ustalić, kiedy złożono ofiarę i jaki był jej związek z kolejnymi etapami funkcjonowania świątyni. Dopiero wtedy będzie można dokładniej ocenić, czy Gortyna rzeczywiście stanowiła kreteńskie centrum kultu „Mysiego Apollina”.
Badania prowadzone w 2026 roku objęły również położony obok sanktuarium Teatr Pythionu. Budowlę wzniesiono w II wieku n.e., w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Jest ona uważana za najlepiej zachowany spośród rzymskich teatrów na Krecie.
Półkolista widownia, przecięta centralnym przejściem, mogła pomieścić około 2000 osób. Kompleks wieńczył rozległy portyk kolumnadowy o wymiarach około 76 na 36 metrów. Schody znajdujące się po jego zewnętrznych stronach umożliwiały dostęp do poszczególnych części widowni.
Podczas ostatnich prac odsłonięto duże fragmenty scaenae frons, czyli bogato zdobionej fasady zamykającej tylną część przestrzeni scenicznej. Miała ona około 50 metrów długości i składała się z prostokątnych platform umieszczonych po obu stronach centralnego wejścia. Konstrukcję wspierały czarne i białe kolumny doryckie, a część ścian zdobiły marmurowe intarsje.
Archeolodzy odnaleźli także pozostałości związane z zawaleniem budowli: elementy konstrukcyjne oraz rzeźbione fragmenty dekoracji. Materiał ten ma posłużyć do rekonstrukcji pierwotnego wyglądu fasady.
Systematyczne badania teatru prowadzone są od początku XXI wieku. Jednym z ich najważniejszych celów jest wyjaśnienie architektonicznych i przestrzennych powiązań między budynkiem scenicznym a sąsiadującą świątynią Apollina.
Gortyna leży na żyznej równinie Mesara w południowej części Krety, około 45 kilometrów od współczesnego Heraklionu. Najstarsze ślady osadnictwa na tym obszarze pochodzą z neolitu. W późnej epoce brązu na miejscowym akropolu istniała ufortyfikowana osada, pozostająca początkowo w cieniu pobliskiego pałacu minojskiego w Fajstos.
W kolejnych stuleciach Gortyna rozwinęła się w jedno z najpotężniejszych kreteńskich miast-państw. Jej stosunki z Knossos zmieniały się zależnie od sytuacji politycznej: oba ośrodki zawierały sojusze, ale rywalizowały również o dominację na wyspie.
Najbardziej znanym zabytkiem miasta pozostaje Kodeks Praw Gortyny, spisany około V wieku p.n.e. Jest to najstarszy zachowany w zasadniczo kompletnej postaci zbiór praw greckich. Regulował między innymi kwestie własności, dziedziczenia i małżeństwa.
Znaczenie Gortyny wzrosło po podboju Krety przez Rzym w 67 roku p.n.e. Kilkadziesiąt lat później miasto zostało stolicą wspólnej prowincji Krety i Cyrenajki. W okresie rzymskim rozrosło się poza swoje wcześniejsze centrum. Powstały w nim pretorium, łaźnie, odeon, sanktuaria Izydy i Serapisa oraz kompleks świątyni i teatru Apollina.
Gortyna zachowała znaczenie administracyjne i religijne także w czasach bizantyjskich, kiedy stała się siedzibą pierwszego biskupa Krety. Kres jej długiej historii jako dużego ośrodka miejskiego przyniosły wydarzenia IX wieku: potężne trzęsienie ziemi, a następnie najazd arabski.
Odkrycie setek mysich szkieletów nie przesądza jeszcze o istnieniu na Krecie kultu Apollina Smintheusa. Dostarcza jednak świadectwa, którego trudno nie wiązać ze szczególną formą obrzędowości. Niewielkie kości mogą zatem stać się kluczem do odtworzenia nieznanego rozdziału religijnej historii Gortyny.
Jednoczesne badania sanktuarium i sąsiedniego teatru pokazują, jak długo kształtował się krajobraz sakralny miasta. Od ogrodzonego okręgu kultowego z VII wieku p.n.e. po monumentalny kompleks rzymski miejsce to pozostawało jednym z centralnych punktów Gortyny. Najnowsze odkrycie przypomina, że nawet w tak długo badanym mieście podstawowe pytania o dawnych bogów i składane im ofiary mogą nadal pozostawać bez ostatecznej odpowiedzi.
Copyright © Copyright 2026 Poszukiwania.pl